Een toneelgordijn als deur

‘Ik ga naar hem toe als naar een tankstation van geluk.’ Dat zei een onbekende Griek in de Griekse kerk in Utrecht, en hij gaf een telefoonnummer door. Die zin gaf een klein boek zijn titel, een boek over een eenvoudig geheim: dat er in een welvarend en druk land mensen zijn die bidden, en dat God hen laat vinden door wie naar hen zoekt.

Een rechtvaardige in dit land

In 2022 kwam Maria Vazheva met haar familie uit Oekraïne naar Nederland. Zij vond het land welvarend en mooi, en toch ontbrak er iets: het gebed. Toen deed zij wat gelovige mensen in den vreemde altijd hebben gedaan. Zij vroeg God haar iemand te laten zien die in dit land bad, want er is geen land zonder een rechtvaardige.

Het is een oude gedachte. Abraham wist al hoeveel er van de rechtvaardigen afhangt, toen hij voor Sodom pleitte en de Heer beloofde de stad te sparen omwille van tien van hen. Er is een oud woord dat de wereld blijft bestaan door het gebed. Wie in een vreemd land aankomt, zoekt een huis, werk, een school voor de kinderen. Maria Vazheva zocht ook iets anders, en zij kreeg een telefoonnummer.

Het toneel en de cel

Het antwoord was een ontmoeting met Jozef van den Berg. Veel Nederlanders kennen die naam nog. Hij was een beroemd acteur en poppenspeler, en op het hoogtepunt van zijn roem verliet hij het toneel, omdat Christus hem in zijn kleedkamer had aangeraakt. Drieëndertig jaar leefde hij daarna als kluizenaar in een hut: een toneelgordijn als deur, schapenvachten als bed, het gebed in plaats van het toneel.

Een toneelgordijn gaat open voor het publiek en dicht na het applaus. Hier hing het voor een cel zonder publiek, gezien door de Vader, Die in het verborgene ziet. Op de Heilige Berg wonen kluizenaars nog altijd zo, in een kalyva, een klein kluizenaarshuis, met weinig meer dan een ikoon, een lamp en een gebedssnoer. Dat zo’n leven ook in Nederland mogelijk was, in onze tijd, verbaast wie de Kerk niet kent. Wie haar wel kent, verbaast het minder.

Abba, zeg mij een woord

Mensen kwamen uit heel Europa naar Jozef van den Berg toe, en zij keerden getroost terug. Ook dat is oud. In de woestijn van Egypte gingen mensen naar de woestijnvaders met één vraag: ‘Abba, zeg mij een woord.’ Soms kregen zij een zin mee die zij hun leven lang bewaarden, soms een zwijgen. Men vertelt dat drie broeders ieder jaar de heilige Antonius bezochten. Twee van hen spraken met hem over hun gedachten en over het heil van hun ziel; de derde zei nooit iets. Na lange tijd zei Antonius tegen hem: ‘Je komt zo vaak bij mij, en je vraagt mij nooit iets.’ Hij antwoordde: ‘Het is mij genoeg u te zien, vader.’

In Rusland leefde de heilige Serafim van Sarov jarenlang alleen in een hut in het bos. Later ontving hij duizenden bezoekers, en hij begroette ieder van hen met ‘Mijn vreugde, Christus is opgestaan.’ Van hem is het woord: ‘Verwerf de geest van vrede, en duizenden om u heen zullen behouden worden.’ Wie in vrede leeft met God, wordt een plaats waar anderen op adem komen. Zulke namen noemt men niet om te vergelijken; zij laten alleen zien dat dit een oude weg is.

Want de troost die mensen bij zo iemand vinden, komt niet van hem. In de morgengebeden heet de Heilige Geest de Trooster: ‘Hemelse Koning, Trooster, Geest der waarheid.’ Een kluizenaar troost niemand uit zichzelf. Hij bidt, en het is de Trooster Die troost. Wat iemand voor God is, weet alleen God. Maar dat mensen getroost naar huis gingen, kon iedereen zien.

Een tankstation

De Griek in Utrecht zei het in de taal van onze tijd, en hij zei het goed. Een tankstation is geen plaats om te wonen. Men komt er leeg aan, men wordt er gevuld, en men rijdt verder, naar huis, naar het werk, naar de mensen die wachten. Zo zijn biddende mensen altijd geweest voor wie in de wereld leeft. Men hoeft niet bij hen te blijven. Men moet alleen af en toe stoppen.

Geen biografie

Geluk tanken is geen biografie, en het wil ook geen heiligenleven zijn. Maria Vazheva, die les geeft in theologische vakken en in het internationale bedrijfsleven werkt, schrijft over wat zij zelf heeft meegemaakt: over ontmoetingen, over gesprekken en over de stilte van zijn tuin. Zij kende Jozef van den Berg persoonlijk, en zij schrijft over hem zonder hem groter te maken dan hij was.

Jozef van den Berg is op 13 oktober 2023 in de Heer ontslapen. Hij ligt begraven op een berg in het Griekse Sochos. Het boek leest men in een avond. Daarna weet men iets wat men misschien al wist en vergeten was: dat zo’n leven niet ver weg is, niet in een woestijn of op een heilige berg, maar een telefoonnummer verderop.

Over het boek

Geluk tanken – Mijn ontmoetingen met Jozef van den Berg van Maria Vazheva is een klein boek van vierenzeventig bladzijden, in kleur gedrukt. Het verscheen ook in het Engels, als A Filling Station of Happiness, voor wie het aan vrienden over de grens wil geven.