Wat is orthodox christendom? Een korte inleiding

Wie in Nederland het woord ‘orthodox’ hoort, denkt vaak eerst aan iets strengs of ouderwets. In de Kerk betekent het iets anders. Het woord komt uit het Grieks en betekent ‘juist gelovend’ en ‘juist lovend’: het geloof bewaren zoals het is overgeleverd, en God loven zoals de Kerk dat van het begin af heeft gedaan. De Orthodoxe Kerk is de Kerk van het christelijke Oosten, van Griekenland, Rusland, Servië, Roemenië, Bulgarije, Georgië en het Midden-Oosten, en sinds ruim een eeuw ook van vele parochies in West-Europa, Nederland en België inbegrepen.

Waar de Orthodoxe Kerk vandaan komt

De Orthodoxe Kerk verstaat zichzelf als de ongebroken voortzetting van de Kerk van de apostelen. In het eerste millennium vormden Oost en West één Kerk, met vijf oude patriarchaten: Rome, Constantinopel, Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem. Verschillen in taal, theologie en kerkelijk bestuur groeiden in de loop der eeuwen, tot in 1054 de breuk tussen Rome en Constantinopel een feit werd. Het Oosten hield vast aan de leer van de zeven oecumenische concilies en aan een kerkorde zonder één hoofd boven alle bisschoppen: de orthodoxe kerken zijn zelfstandig en met elkaar verbonden door hetzelfde geloof en dezelfde sacramenten. Wie die geschiedenis in één band wil lezen, vindt haar in De Orthodoxe Kerk: verleden en heden van Jean Meyendorff.

Wat orthodoxe christenen geloven

In de kern wat de geloofsbelijdenis van Nicea zegt: één God in drie Personen; Jezus Christus, de mensgeworden Zoon van God, gekruisigd en opgestaan; de Heilige Geest, die in de Kerk werkt. Eigen aan de orthodoxe traditie is de nadruk op de vergoddelijking van de mens, de theosis, als het doel van het christelijk leven: niet alleen vergeving van zonden, maar gemeenschap met God, die in dit leven al begint. De heilige Serafim van Sarov heeft het in één zin gezegd: het doel van het christelijk leven is het verwerven van de Heilige Geest. Wie de leer wil leren kennen, kan beginnen met De levende God, een catechismus in vraag en antwoord, of met De orthodoxe weg van Kallistos Ware, dat veel Nederlandstalige lezers als eerste in handen hebben gehad.

De liturgie: de Kerk zichtbaar

Het hart van het orthodoxe leven is de Goddelijke Liturgie, de eucharistieviering, in grote lijnen dezelfde als in de vierde eeuw. Wie een orthodoxe kerk binnenkomt, ziet ikonen, kaarsen en de ikonostase, hoort gezang zonder instrumenten en merkt dat de dienst zich niet haast. De ikoon is geen versiering maar een venster: vereerd wordt wie is afgebeeld, niet het hout en de verf. Het kerkelijk jaar draait om Pasen, het feest der feesten, met de Grote Vasten als voorbereiding en de Goede Week als hoogtepunt; de Vesperlezingen van de Grote Zaterdag vertellen op de laatste avond de hele heilsgeschiedenis, van de schepping tot de drie jongelingen in de vuuroven. Over de ikoon en het gebed ervoor schreef Jim Forest Bidden met ikonen.

Gebed en vasten in het dagelijks leven

Orthodoxe christenen bidden thuis met vaste gebeden, ’s morgens en ’s avonds, vaak voor een ikoonhoek. Het bekendste gebed is het Jezusgebed: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over mij, zondaar’, kort en voortdurend herhaald. Vasten, zonder vlees en zuivel op woensdag en vrijdag en in de vier vastentijden, is geen dieet maar een oefening in vrijheid van de eigen wil. Biecht en communie horen bij het gewone ritme van het kerkelijk leven. Wie verder wil lezen: Het Jezusgebed van een monnik van de oosterse kerk, Biecht en communie van Alexander Schmemann, en voor de kleinsten het Gebedenboek voor kinderen.

Orthodox en katholiek, orthodox en protestant

Met de Rooms-Katholieke Kerk deelt de Orthodoxe Kerk de sacramenten, de apostolische opvolging en de verering van Maria en de heiligen. De verschillen liggen in het gezag van de paus, dat de orthodoxie niet erkent, in de toevoeging ‘en de Zoon’ (het filioque) aan de geloofsbelijdenis, en in tal van gebruiken: gehuwde priesters, gedesemd brood in de eucharistie, de doop door onderdompeling, de kalender. Met de protestantse kerken deelt zij de eerbied voor de Schrift, maar zij leest die binnen de Traditie van de Kerk, de kerkvaders, de concilies en de liturgie, en niet daarbuiten.

Orthodox in Nederland

In Nederland en België zijn tientallen orthodoxe parochies, verbonden aan verschillende patriarchaten: Grieks, Russisch, Servisch, Roemeens, Bulgaars, Georgisch, Antiocheens. Een groeiend deel van de gelovigen is Nederlandstalig, en in veel parochies wordt ook in het Nederlands gevierd. Wie kennis wil maken, kan een dienst bijwonen; niemand hoeft van tevoren iets te weten of te doen, en niemand wordt ergens toe gedrongen. Wie orthodox wil worden, wordt na een tijd van voorbereiding door de doop of, als hij al christelijk gedoopt is, door de myronzalving in de Kerk opgenomen. Hoe dat leven er in de praktijk uitziet, in een wereld die er niet op is ingericht, beschrijft vader Serafim Rose in Hoe kun je vandaag de dag orthodox christen zijn?.