Gratis verzending in de Benelux vanaf € 50
NL
Mijn account

Blog

De Bijbel in de Orthodoxe Kerk: welke vertaling, hoe lezen?

Over de Schrift in het leven van de Kerk, en wat men in het Nederlands kan lezen

In iedere orthodoxe kerk ligt op de altaartafel een boek. Het is het Evangelie, vaak gebonden in metaal en versierd met ikonen. Bij de kleine intocht van de Goddelijke Liturgie wordt het in een korte processie rondgedragen en door de koninklijke deuren weer binnengebracht, en in de metten van de zondag komen de gelovigen het kussen. Wie wil weten welke plaats de Bijbel in de Orthodoxe Kerk heeft, kan daar beginnen: de Schrift is in de eerste plaats een boek dat in de Kerk gelezen en gezongen wordt.

Wie de Orthodoxe Kerk nog niet kent, vindt een korte kennismaking in ons artikel Wat is orthodox christendom? Hier gaat het om de Bijbel: welke tekst de Kerk leest, welke vertalingen er in het Nederlands zijn, en hoe men zelf kan beginnen.

Het boek op de altaartafel

In de diensten wordt het hele jaar door uit de Schrift gelezen, in een vaste orde. Van Pasen tot Pinksteren klinkt het Evangelie volgens Johannes. Na Pinksteren volgt Mattheüs, na de Kruisverheffing in september Lukas, en in de Grote Vasten op de zaterdagen en zondagen Markus. Wie een jaar lang de dagelijkse lezingen volgt, hoort zo de vier Evangeliën, de Handelingen en de brieven van de apostelen.

Het Oude Testament klinkt vooral in de vespers, in lezingen die paremieën heten, en in de psalmen. Het psalter wordt in de kloosters iedere week helemaal gelezen, in de Grote Vasten tweemaal. Veel orthodoxe gebeden zijn zelf uit psalmverzen opgebouwd. Wie de diensten volgt, leert de psalmen kennen zonder er ooit voor te gaan zitten.

Welk Oude Testament?

De Orthodoxe Kerk leest het Oude Testament in de Septuagint, de Griekse vertaling die in de eeuwen voor Christus in Alexandrië ontstond. Het is de tekst die de apostelen meestal aanhalen, en de tekst waaruit de Kerkvaders preekten. Westerse vertalingen gaan meestal uit van de Hebreeuwse tekst. De verschillen zijn doorgaans klein, maar soms merkbaar.

De Septuagint bevat ook boeken die niet in de Hebreeuwse Bijbel staan: onder meer Tobit, Judit, de boeken van de Makkabeeën, de Wijsheid van Salomo, Jezus Sirach, Baruch en de Brief van Jeremia, en langere versies van Ester en Daniël. In de Griekse traditie heten ze anagignoskomena: boeken die gelezen worden. Geen oecumenisch concilie heeft de lijst definitief vastgesteld, en niet iedere orthodoxe Kerk drukt precies dezelfde boeken af.

Ook de psalmen zijn anders genummerd. Psalm 50 van de Septuagint, ‘Ontferm U over mij, o God, naar Uw grote barmhartigheid’, is in de meeste Nederlandse Bijbels psalm 51. De psalm over de schepping waarmee iedere vesper begint, is in de Septuagint psalm 103 en elders psalm 104. Wie een orthodox gebedenboek naast een gewone Bijbel legt, moet dus vaak één nummer verder zoeken.

En het Nieuwe Testament?

Het Nieuwe Testament is voor vrijwel alle christenen hetzelfde: zevenentwintig boeken, oorspronkelijk in het Grieks geschreven. De Griekse Kerk leest het in de tekst die het Patriarchaat van Constantinopel in 1904 uitgaf, vooral op basis van de handschriften die eeuwenlang in de diensten werden gebruikt. Voor wie in vertaling leest, maken de verschillen met andere uitgaven van de Griekse tekst weinig uit.

Wat leest men in het Nederlands?

Wie naar een ‘orthodoxe Bijbel’ in het Nederlands zoekt, vindt geen boek met die naam dat door de Kerk is uitgegeven. Wel is er de laatste jaren veel veranderd.

Voor de psalmen is er sinds 2024 De Psalmen van de Vroege Kerk, vertaald uit de Septuagint en uitgegeven door het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap. Het initiatief kwam van het St Irenaeus Orthodox Theologisch Instituut in Nijmegen; onder de vertalers zijn twee orthodoxe priesters. De psalmen staan in de Griekse nummering, met de Hebreeuwse tussen haakjes, en de vertaling is geschikt voor liturgisch gebruik.

Voor het hele Oude Testament verscheen in 2026 bij Jongbloed de JohannaPetronella-Bijbel, met de eerste volledige Nederlandse vertaling van de Septuagint door Pieter Oussoren, naast zijn Naardense Bijbel. Oussoren is een protestantse predikant, en hij hoopt er ook de orthodoxe gelovigen in Nederland mee te dienen.

Voor het Nieuwe Testament en het dagelijks lezen kan men een gangbare Nederlandse vertaling gebruiken. Wie ook de boeken wil lezen die in de Septuagint staan en in de Hebreeuwse Bijbel ontbreken, kan een uitgave mét deuterocanonieke boeken gebruiken, zoals de Willibrordvertaling of de NBV21 in die uitgave. Het Oude Testament is daarin verder uit het Hebreeuws vertaald. Welke vertaling in uw parochie wordt gelezen, vraagt u het eenvoudigst aan uw priester.

Wij mochten zelf één klein deel van de Septuagint in het Nederlands uitgeven: de vijftien lezingen uit het Oude Testament die in de vesper van de Grote Zaterdag klinken, van de schepping tot het lied van de drie jongelingen in de vuuroven.

Hoe men begint

De eenvoudigste manier is met de Kerk mee te lezen. Iedere dag heeft zijn eigen lezing uit het Evangelie en uit de brieven; een orthodoxe kalender of de website van uw parochie geeft ze aan. Wie zo leest, leest thuis wat de Kerk die dag leest.

Men kan weinig tegelijk lezen, langzaam, en beginnen met een kort gebed. De Schrift is geen leerboek dat men uitleest, maar een woord dat men steeds opnieuw hoort. De heilige Johannes Chrysostomus zei tegen zijn toehoorders: ‘Dit is de oorzaak van alle kwaad, dat men de Schriften niet kent.’ Hij spoorde gewone mensen met gezinnen en een beroep aan om thuis te lezen. De vaders zijn de oudste lezers van het Evangelie, en wie met hen leest, leest niet alleen.

Wie daarbij hulp zoekt, vindt die in uitleg die de vaders volgt. Jozef Wijker schreef in die geest een uitleg bij het Evangelie volgens Mattheüs en één bij het Evangelie volgens Johannes: perikoop voor perikoop, met de vaders als gids en met wat men over tijd, plaats en taal weet.

Over de boeken

Vesperlezingen van de Grote Zaterdag bevat de vijftien paremieën van de vesper van de Grote Zaterdag in één doorlopende uitgave, vertaald uit de Septuagint, gebonden en in handzaam formaat. Uitleg van het heilig Evangelie volgens Mattheüs en Uitleg van het heilig Evangelie volgens Johannes van Jozef Wijker leggen elk een Evangelie uit in het licht van de vaders. Voor wie Engels leest en verder wil gaan, beschrijft The Inner Cohesion between the Bible and the Fathers in Byzantine Tradition hoe Schrift en vaders in de Byzantijnse handschriften samen werden overgeleverd.

Moge de Heer ons het verstand openen om de Schriften te verstaan.

De afbeelding boven dit artikel toont de evangelist Mattheüs, die zijn Evangelie schrijft. Zulke portretten gingen in de oude Evangelieboeken aan ieder Evangelie vooraf. Dit blad werd in de twaalfde eeuw geschilderd, waarschijnlijk in Constantinopel, voor een Evangelieboek van het klooster van de Grote Lavra op de Athos; het blad zelf bevindt zich nu in het Walters Art Museum in Baltimore.

Boeken bij dit artikel

Verder lezen