Jozef de Hesychast: een geestelijke vader in zijn brieven

In een brief aan Photinia schrijft vader Jozef over zijn ziekte. De medicijnen helpen nauwelijks, en de bezoeken aan de dokter kosten veel geld. Hij is blij dat het zijn geestelijke kinderen goed gaat, maar zelf voelt hij dat zijn einde nadert. Het is een persoonlijke bladzijde: een kluizenaar van de Athos deelt zijn zorgen met iemand die hem dierbaar is.

Wie Jozef alleen kent als de strenge asceet uit de verhalen over de Heilige Berg, ontmoet in Geestelijke Brieven ook een vader. Zijn brieven gaan over het Jezusgebed en over Gods genade, maar ook over vermoeidheid, over ziekte en over het verdriet dat mensen elkaar aandoen.

Van Paros naar de woestijn van de Athos

Jozef werd in 1897 geboren in Lefkes, op het Griekse eiland Paros, en heette in de wereld Franciscus Kottis. In 1921 trok hij naar de Athos. Hij zocht er geen klooster om in te wonen, maar monniken die het gebed van het hart nog kenden, om het van hen te leren. Op het feest van de Gedaanteverandering ontmoette hij op de top van de berg vader Arsenios, die voor de rest van zijn leven zijn medestrijder bleef. Samen leefden zij jarenlang in de woestijn aan de zuidpunt van het schiereiland, in grotten en kleine hutten, onder meer bij Sint-Basilius en bij de Kleine Sint-Anna. Daarom wordt hij ook Jozef de Grotbewoner genoemd. Zijn laatste jaren bracht hij door in de Nieuwe Skite.

Het woord hesychast komt van het Griekse hesychia, stilte. Een hesychast zoekt de innerlijke stilte om met aandacht tot God te bidden, en in die stilte bidt hij vooral het Jezusgebed: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over mij, zondaar.’ Vader Jozef leefde zoals de woestijnvaders: hij at weinig, sliep kort en bracht de nachten door in gebed.

Een kleine kring

Om hem heen verzamelde zich een kleine kring leerlingen. Onder hen waren Jozef, later Jozef van Vatopedi genoemd, en Efraim, die abt werd van het klooster Philotheou en in Amerika bekend werd als Efraim van Arizona. Zij gaven door wat zij van hem hadden geleerd, op de Athos en ver daarbuiten. Door hen kwamen verscheidene kloosters op de Heilige Berg tot nieuw leven, en Efraim stichtte in Noord-Amerika een reeks kloosters. Zo reikt het onderricht van een kluizenaar uit een grot aan zee tot in een ander werelddeel.

Jozef stierf in 1959, op het feest van de Ontslaping van de Moeder Gods. Zijn leerling Efraim beschreef zijn leven later uitvoerig in het Engelstalige My Elder Joseph the Hesychast, uitgegeven door het Sint-Antoniusklooster in Arizona. Een kortere levensbeschrijving in het Engels staat op de website van het klooster Vatopedi.

Een heilige van onze tijd

In oktober 2019 kondigde patriarch Bartholomeus tijdens een bezoek aan de Athos aan dat Jozef als heilige verheerlijkt zou worden. Op 9 maart 2020 nam de Heilige Synode van het Oecumenisch Patriarchaat hem op in de heiligenkalender van de Orthodoxe Kerk. Zijn gedachtenis valt op 16 augustus, de dag na de Ontslaping. Daarmee erkende de Kerk wat zijn leerlingen al lang in hem zagen.

Raad aan wie hem schreven

Geestelijke Brieven bevat eenentachtig brieven aan monniken en leken, gevolgd door een uitvoerige brief aan een hesychastische kluizenaar. Die lange brief is een verhandeling op zich: Jozef schrijft er over de geestelijke strijd en over het onderscheid tussen genade en misleiding. De korte brieven laten iets anders zien. Elke brief is aan één bepaald mens gericht, en Jozef geeft ieder de raad die hij nodig heeft.

Het Jezusgebed neemt in die raad de eerste plaats in. Jozef leert wie hem schrijft de aandacht bij Christus te houden en de moed niet te verliezen wanneer het bidden moeilijk wordt. Tegelijk waarschuwt hij voor een gedachte die zich juist bij ijverige mensen graag nestelt: dat men door eigen inspanning recht zou krijgen op Gods genade. De strijd is nodig, maar de genade blijft een gave.

In de lange brief komt hij ook te spreken over het vasten. Hij waarschuwt voor de gedachte dat vasten op zichzelf iemand redt. Wie anderen veroordeelt omdat zij niet even streng kunnen vasten, mist volgens hem onderscheidingsvermogen, want niet ieder mens heeft dezelfde lichamelijke kracht. Dat schrijft een man die zelf heel streng leefde, en juist daarom heeft zijn woord gewicht.

Hoe men de brieven leest

Veel van wat Jozef aan kluizenaars schrijft, hoort bij hun leven: bij de stilte van een kluis, bij een vaste regel en bij een geestelijke vader die hen kent. Wie in de wereld leeft, neemt zulke raad niet zomaar over, maar bespreekt die eerst met zijn biechtvader. Maar wie in een gezin leeft of op een kantoor werkt, vindt in de brieven genoeg om over na te denken: over het eigen gebed, en over de omgang met anderen.

Men hoeft het boek niet in één keer te lezen. Eén brief is vaak genoeg voor een avond, soms voor een week. Een brief die op het eerste gezicht aan een ander gericht is, blijkt dan vaak ook over de lezer zelf te gaan.

Over het boek

Geestelijke Brieven verschijnt bij ons in een herziene uitgave, vertaald door het klooster van de Moeder Gods Portaïtissa, met een inleiding van zijn leerling Efraim van Philotheou, in het boek archimandriet Efrem. Nieuw in deze uitgave zijn een verklarende woordenlijst, een register van namen en begrippen en een register van Schriftplaatsen, zodat minder vertrouwde woorden uitgelegd zijn en de lezer de weg in het boek niet kwijtraakt. Het boek telt 402 bladzijden en is verkrijgbaar als paperback, als e-book en nu ook als gebonden uitgave.

Moge de Heer ieder die deze brieven leest, troosten door de gebeden van de heilige Jozef.

Het schilderij boven dit artikel maakte de Engelse schilder Edward Lear in 1857, na zijn tocht langs de kloosters van de Athos in 1856. Het toont de top van de Heilige Berg en het klooster Stavronikita aan zee, met monniken op een pad. Jozef leefde verder naar het zuiden, aan de voet van diezelfde top, in de woestijn van de Athos.